نرم افزار دانستني هاي فاطمي

نرم افزار دانستني هاي فاطمي شامل زندگينامه و فضايل حضرت فاطمه زهرا سلام الله عليها مي باشد. اين نرم افزار كوشيده است تا در دوازده فصل ابعاد عظيم شخصيتي آن حضرت را بررسي نمايد.

از امكانات جالب اين نرم افزار مي توان به قابليت جستجو، پرش به صفحه و كتابشناسي حضرت زهرا سلام الله عليها نام برد.

تقویم اسلامی سال 1391 بادصبا

کتاب " بازشناسي نهضت عاشورا" با هدف ، نقد وتحليل نظري و فلسفي واقعه عاشورا ، پيامدهاي آن ، شرايط ايجاد و رويکردهاي اين حماسه بشري وتاريخي درپنج بخش تنظيم شده است. ويژگي اثر ، نگاه تحليلي و انتقادي و دور بودن از گزارش تاريخي صرف است .مباحث مستند به مدارک تاريخي است و بنا به ضرورت بحث ، ديدگاه هاي مختلف درباره نهضت عاشورا تبين و تحليل شده است . بخش پاياني کتاب به عاشورا پژوهي اختصاص دارد و رويکرد جامعه شناسانه به عاشورا پژوهي را تحليل  و نقد مي کند.

به اهتمام : محمود اصغري به قلم جمعي از نويسندگان. مشهد-- دانشگاه علوم اسلامي رضوي--سال 1390

 اين کتاب در دو جلد تنظيم شده است.

 جلد اول احاديث مربوط به عزاداري سيد الشهدا عليه السلام در اخبار و  جلد دوم پاسخ به شبهات و پرسشهاي عزاداري.

دراين اثر اهتمام براين بوده که متون احاديث و روايات مورد توجه قرار گيرد .

درپايان کتاب برخي عناوين درکتب حديثي، فهرست برخي کتب و مقالات عزاداري ، فهرست موضوعي روايات همراه با شماره صفحه ذکر شده است.

مولف : مهدي صدري ناشر: دليل ما-- قم 1390

وقد نشرت البابا، آرثر أبهام البابا وفيليس اكرمان زوجة RTR 

مساء اكرمان فيليس، وفنان مبدع من الاسم الحديث للمؤلف، والعديد من الأعمال في الفن الإيراني. الأكثر شهرة والأكثر أهمية، وجمع كبير من تخمة في الفن الإيراني ((مسح من الفن الفارسي، والذي هو أول مرة منذ سنوات وقد نشرت 1938-1939 في ستة مجلدات كبيرة.
لتكون أهم فترات الفن الإيراني، والفن الإيراني، وموسوعة من الإسلام، والكتاب مرجع الأكثر تفصيلا وموثوق بها عن الفن الإيراني على وشك. نشر كتاب مع الصور التي هي أغنى مصدر من الفن الإيراني. إيران المباني التاريخية والأشياء الثمينة الموجودة في إيران أو في الخارج، كان مرئيا في صفحات معا.
وقد نشر هذا يعمل كبيرة بعد أكثر من 60 عاما من تحرير ونشر الكتاب، والتي يقوم بها المنشورات العلمية والثقافية، وعام 1387، في 13 مجلدا.
ترجمة مجلدات 14 و 15 من هذا العمل من قبل الناشر نفسه، في عام 1390 تم نشر.
محتويات كميات ضخمة من هذا العمل، فإننا:
المجلد الأول، فترة الأخمينية، الأخمينية، وحزب / الفرثيين؛
المجلد الثاني، الساسانية الفن؛
المجلد الثالث، فن العمارة في العصر الإسلامي؛
المجلد الرابع، والفخار والخط والنقوش الكتابة؛
المجلد الخامس والرسم وتصميم الكتاب، والمنسوجات؛
المجلد السادس، نسج السجاد، وتصنيع المعادن، والفنون الفرعية صفائف، والموسيقى؛
المجلد السابع، الذي يضم مجلدات الاول والثاني من الصور؛
المجلد الثامن، بما في ذلك الصور العمارة الإسلامية ومجموعة والخمسين؛
المجلد التاسع، بما في ذلك الصور، والفخار، والفخار المزجج؛
المجلد الأول، بما في ذلك صور الرسم وتصميم الكتاب؛
حادي عشر الحجم، وتضم صورا من المنسوجات؛
المجلد الثاني عشر، بما في ذلك الصور من السجاد؛
المجلد الثالث عشر، بما في ذلك تصنيع المعادن والفنون الفرعية الصور.
المجلد الرابع عشر، بما في ذلك مؤشر Vavh، مراجع ورسائل
تم تعليق المجلد الخامس عشر، بما في ذلك المرفقات والصور

چند روز پس از وارد کردن اتهام مقامات کاخ سفيد به ايران مبني بر طراحي ترور سفير عربستان، مشخص شد که اين داستان قبلاً در مقدمه رمان “ابتکار تهران” نوشته مشاور سابق نتانياهو مطرح شده است.

رمان "ابتکار تهران"

 “جوئل روزنبرگ” مشاور سابق “بنيامين نتانياهو” نخست‌وزير رژيم صهيونيستي، نويسنده رمان‌هاي بسيار زيادي درباره خاورميانه است که تازه‌ترين اين رمان‌ها “ابتکار تهران” نام دارد که سناريوي هاليوودي دخالت ايران در توطئه ترور سفير عربستان در آمريکاست و جالب آنکه اين رمان امروز ۱۸ اکتبر ۲۰۱۱ (۲۶ مهرماه) منتشر ‌مي‌شود.

روزنبرگ با متهم کردن ايران به مشارکت در توطئه ترور سفير عربستان در واشنگتن اين‌گونه گفت: «توطئه ايران براي کشتن آمريکايي‌ها، ترور سفير عربستان سعودي در واشنگتن و منفجر کردن سفارت‌هاي عربستان و اسرائيل يک اقدام جنگ‌آميز بود. “رابرت مولر” رئيس پليس فدرال آمريکا موسوم به “اف‌بي‌آي” به خبرنگاران گفت گرچه حادثه رخ داده همچون فيلمنامه هاليوود است، تأثير آن خيلي واقعي بوده است، زندگي‌هاي بسياري از دست مي رفت.»

وي سپس با ذکر اين مطالب به سناريويي که در داستانش نوشته بود، اشاره کرد و نوشت: «اين رخداد همچون صفحاتي از رمان جديد سياسي من است که با حمله مرگبار تروريستي ايران عليه سران اعراب، اسرائيل و آمريکا در شهر نيويورک آغاز مي‌شود و دولت ايران براي استفاده از کلاهک‌هاي هسته‌اي عليه اهداف آمريکا و اسرائيل آماده مي‌شود.»

مشاور سابق نتانياهو اينگونه سناريوي هاليوودي خود را ادامه داد: «خوشبختانه به‌خلاف آنچه در رمان من نوشته شده بود، مأموران سازمان فدرال آمريکا توطئه ايران را براي ترور سفير عربستان خنثي کردند، اما متأسفانه هنوز مشخص نيست که آيا دولت ايران تاوان اينچنين توطئه‌اي را مي دهد يا خير. شواهد نشان مي‌دهد که پول و دستورات در خصوص اين توطئه از جانب مقامات عالي‌رتبه ايران بوده است.»

او که آن‌طور که تمايل داشت اين سناريو را طراحي کرده بود پس از آن تأکيد کرد: «زمان براي “باراک اوباما”، رئيس‌جمهوري آمريکا و هريک از کانديداهاي جمهوري‌خواه رياست‌جمهوري آمريکا فرا رسيده است تا اقداماتي را که در نظر دارند براي تأمين امنيت ملي آمريکا مقابل تهديد‌هاي ايران اتخاذ کنند.»

روزنبرگ سپس با متهم کردن ايران، به آمريکا توصيه کرد تا سياست خود را مقابل ايران اصلاح کند و پيشنهاد تعامل آمريکا با تهران را بي‌ثمر خواند.

آمريکا و هم‌پيمانان اين کشور از جمله رژيم صهيونيستي براي مدتها در تلاش بودند تا اذهان بين‌المللي را عليه ايران تحريک کنند و به دنبال مطرح شدن طرح توطئه ترور از سوي ايران، روزنبرگ با اشاره به بخش‌هايي از کتاب جديد خود با نام ابتکار تهران و توطئه ترور به وسيله ايران به سخنان نتانياهو اشاره کرد که گفته بود جامعه بين‌المللي بايد قبل از آنکه خيلي دير شود، ايران را متوقف کنند. اگر ايران متوقف نشود. همگي با شبح تروريسم هسته‌اي روبرو مي‌شويم و بهار عربي به زودي به زمستان ايراني تبديل مي‌شود و جهان اطراف اسرائيل به طور کامل خطرناک خواهد شد.

نکته قابل توجه اينجاست که اظهارات نتانياهو عليه ايران درست يک ماه پيش در سخنراني او در جلسه سازمان ملل مطرح شد و چند وقت پس از سخنراني ضدايراني او در سازمان ملل، توطئه‌اي عليه ايران مطرح شد که ايران قصد داشته تا سفير عربستان در واشنگتن را ترور کند و پس از آن امروز کتاب “ابتکار تهران” منتشر شد که در آن سناريويي درست شبيه به آنچه که آمريکا عليه ايران مطرح کرده است، در مقدمه اين کتاب طراحي شده است.

روزنبرگ در پايان گزارش خود و پس معرفي کتاب ابتکار تهران خود از مقامات دولت آمريکا درخواست کرد تا اقدامي جدي براي ايجاد مانع در مسير هسته‌اي ايران انجام دهند.

كليه كتابخانه هايي كه خود را مسئول و موظف به جمع آوري و حفاظت كليه آثار مي دانند، ناگزير در مجموعه هاي خود با برخي از منابعي رو برو مي شوند كه با توجه به سياستها و خط مشي هاي خود  نمي توانند آنها را در دسترس همگان قرار دهند. لذا اين گونه كتابها را از درون مجموعه اصلي بيرون كشيده و به صورت مجزا رده بندي و نگهداري مي كنند.

كتابخانه آستان قدس رضوي نيز مانند ساير مجموعه ها داراي موضوعهاي مختلفي از اين گونه منابع را در مجموعه اي تقريبا ( 1900 نسخه) را در اتاقي به نام  عطف زرد نگهداري مي نمايد.

در حال حاضر اين مجموعه داراي كتابهايي است كه از نظر محتوا داراي مطالب غير اخلاقي و منافي با هنجارهاي مذهبي است . محتواي اين منابع غالبا داستان، نقاشي، عكس، رقص، قمار، فرقه هاي ضاله گروهها و سازمانهاي مختلف، برخي نيز آثار هزل و هجو در موضوعات مختلف، همچنين كتابهايي با موضوع علوم غريبه مي باشد.

استفاده از اين مجموعه با شرايط خاص براي محققان و پژوهشگران با رعايت آيين نامه امكان پذير  میباشد .

گزيده اي از آیین نامه استفاده از كتابهاي عطف زرد

1.   استفاده كنندگان از محققان و استادان حوزه دانشگاه مي باشند .

2.    براي اهداف ضد دين و اخلاق استفاده نشوند.

3.   مشكوك يا مشهور به انحرافات اخلاقي نباشند.

4.   ارائه كارت شناسايي معتبر يا معرفي نامه.

5.   تكميل فرم مربوطه.

6.   تهيه زيراكس و  اسكن از اين منابع با مجوز ريس يا معاون اداره امكان پذير مي باشد .

لازم به ذكر است نمايه نامه اين مجموعه با عنوان ( نمايه نامه كتابهاي عطف زرد كتابخانه مركزي سازمان كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوي) در سال 1384 توسط محمود سالاري و  مليحه فرخ نيا تهيه شد. اين نمايه نامه داراي سه نمايه موضوع ، مولف   ،ناشر مي باشد

چاپ سنگی چاپ سنگی یا لیتوگرافی بیش از ۷۰ سال چاپخانه های ایران را در انحصار خود داشت. چاپ سنگی یا لیتوگرافی بیش از ۷۰ سال چاپخانه های ایران را در انحصار خود داشت. یکی از ویژگی های نسخه های چاپ سنگی که همواره مورد تأیید اهل فرهنگ بوده، خط آن‌ها ـ به خصوص خط نستعلیق ـ است که در چاپ این کتاب ها مورد استفاده قرار گرفته. چاپ سنگی یا لیتوگرافی [۱] بیش از ۷۰ سال چاپخانه های ایران را در انحصار خود داشت. یکی از ویژگی های نسخه های چاپ سنگی که همواره مورد تأیید اهل فرهنگ بوده، خط آن‌ها ـ به خصوص خط نستعلیق ـ است که در چاپ این کتاب ها مورد استفاده قرار گرفته.  نسخه های چاپ سنگی با نسخه های خطی شباهت هایی دارند که در مقالة حاضر ضمن بیان این شباهت ها دربارة تاریخ چاپ، تاریخچة چاپ سنگی، روش کار در چاپ سنگی، چاپ سنگی در ایران، و دست‌اندرکاران چاپ سنگی بحث می‌شود . معرفی چاپخانه های دولتی و خصوصی چاپ سنگی، تحول دستگاه چاپ‌سنگی، معرفی مجموعه کتاب های چاپ‌سنگی در کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی از جهت آمار و موجودی، نحوة ارائة خدمات و پراکندگی موضوعات مختلف چاپ سنگی، مباحث دیگر مقاله است. • مقدمه تفکر و اندیشه و تمایلات انسان او را بر آن داشت که به ثبت و ضبط وقایع و رویدادها بر روی اشیای مختلف از جمله استخوان، سنگ، چوب، ... بپردازد تا قادر به نگهداری از آن‌ها و پاسخگوی فطرت انسانی مبنی بر جاودان‌ماندن اندیشه ها باشد. بشر از مواد متفاوتی برای ضبط دانش استفاده کرده است. در روند تکاملی ضبط اندیشه عواملی مانند دوام، فراوانی، دردسترس‌بودن، نرمی، سبکی، و کم‌حجم‌بودن مواد همواره مد نظر بوده است. نگارش در سیر تکاملی و تاریخی خود از حکاکی بر روی سنگ آغاز و بتدریج به ضبط بر روی طومار پاپیروس و سپس طومار چرمین و پوستی تغییر شکل داد و در انتها با اختراع کاغذ و پیدایش هنر خوشنویسی و نسخه‌نویسی، تا دوران چاپ به تکامل خود ادامه داد. با پیشرفت صنعت و دانش، به کتاب های بیشتری احساس نیاز شد. اختراع ماشین چاپ پاسخی به این نیاز بود. ابتدا کتاب های چاپی سربی با حروف و وسایل ابتدایی منتشر گردید و سپس به دلیل هزینة بالای آن و پاره ای از مسائل، چاپ سنگی مرسوم گردید. چاپ سنگی نوعی چاپ مسطح بوده که درآن به جای حروف از سنگ مرمر استفاده می شده؛ بدین ترتیب که نوشته یا تصویر را به روی سنگ منتقل می کردند و با استفاده از روش های شیمیایی آن را برجسته می نمودند و سپس این تصویر به کرّات روی کاغذ کپی می شده است. این نوع چاپ با استفاده از روش مختلط فیزیکی و شیمیایی بر اساس دفع متقابل آب و چربی اختراع گردیده. • تاریخچه از قریب به یک قرن پیش کتاب های ذیقیمتی در گنجینه های عمومی و شخصی و اخیراً دانشگاهی نگهداری می‌شوند که به دلیل نوع چاپ خاصی که دارند اصطلاحاً به کتاب های چاپ سنگی مشهورند. ماشین چاپ سنگی در شکل و کار تقریباً مشابه ماشین چاپ سربی بوده است، جز این که در چاپ سنگی به جای حروف، از سنگ مرمر کنده‌کاری‌شده استفاده می شده است. چاپ سنگی اولین بار به وسیلة آلمانی ها در سال ۱۷۹۶ میلادی اختراع گردید. «آلویس زنفلدر» ۱ یک آوازه‌خوان تئاتر آلمانی بود که به علت هزینه های سرسام آور چاپ، برای این‌که بتواند تصنیف هایش را به چاپ برساند به طور تصادفی از طریق کاربرد تیزاب بر روی سنگ های نرم و مسطح و سبک‌وزن کنار رود راین، به روش چاپ سنگی دست یافت. • چاپ سنگی در ایران چاپ سنگی از اروپا به ایران راه یافت و نخستین بار در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار بود که «عباس میرزا نایب‌السلطنه»، «محمد صالح بن حاج محمد باقر خان شیرازی» معروف «به میرزا صالح تبریزی» را به مسکو فرستاد تا دستگاه چاپ سنگی (تصویر ۱) را با خود به ایران آورد. این شخص دستگاه چاپ سنگی را به تبریز آورد و اولین چاپخانة سنگی را در ایران دایر نمود. نخستین چاپ سنگی در تبریز، چاپ قرآن در سال ۱۲۵۰ هجری قمری و کتاب «زاد المعاد» در سال ۱۲۵۱ هجری قمری می باشد. در سال ۱۲۵۹ هجری قمری آقای «عبدالعلی» نامی اسباب چاپ سنگی را با خود به تهران آورد و در همان سال کتاب «تاریخ معجم» و پس از آن «پطر کبیر» را به چاپ رسانید. کتاب «حدیقة‌الشیعه» تألیف «مقدس اردبیلی» یکی دیگر از کتب چاپ سنگی است که در سال ۱۲۶۵ هجری قمری در تهران به چاپ رسیده است. پس از آن چاپ سنگی در مدت کوتاهی در دیگر شهر های ایران رواج یافت، به طوری که به مدت ۵۰ سال، یگانه روش چاپ در ایران محسوب می گردید. تا اواخر دورة قاجاریه هر چه در ایران به چاپ می رسید چاپ سنگی بود. چاپ سربی در اوائل ظهور، به علت دشواری در چیدن حروف فارسی و غلط گیری و همچنین دقت و ممارستی که لازمة چاپ سربی بود، چندان رواجی نیافت، در حالی که هزینة نازل و سهولت کار با چاپ سنگی، این روش را در مدت کوتاهی بر چاپ سربی مسلط کرد. در چاپ سنگی نقاشان و خطاطان و خوشنویسان می‌توانند با مرکب، هنر خود را در سرلوح، ترنج‌اندازی آغاز و انجام کتاب، و همچنین در تصاویر، به حد اعلای نفاست و زیبایی برسانند. • روش کار در چاپ سنگی ابتدا مطالب یا تصاویر مورد نظر با مرکب مخصوص۱ روی کاغذهای مشمع مخصوصی که زرد رنگ بود نوشته می شد. بعد به مدت ۲۴ ساعت در داخل آب نگه داشته می شد و سپس روی سنگ مخصوص که قبلاً ساییده شده و حرارت گرفته و داغ شده بود برگردانیده می شد تا خطوط به روی سنگ انتقال یابند. سپس بر روی سنگ اسید نیتریک ریخته می شد تا محل خالی سنگ (یعنی اطراف نوشته ها) به اندازة یک میلیمتر حل شود و نوشته های روی سنگ به صورت برجسته نمایان گردد. سپس با غلتک، مرکب بر روی سنگ نقش می بست و با فشار یکسان و یکنواخت سنگ بر روی کاغذ، عمل چاپ صورت می گرفت. برای آن که در هنگام چاپ، مرکب چاپ اطراف نوشته ها و خط ها را نگیرد از مخلوطی از آب و اسید و محلول صمغ عربی۲ استفاده می شد. استادکار با قلم، جاهای خوب گرفته‌نشده را اصلاح می کرد و به آن صمغ می زد تا برجسته شود. بعد از محکم کردن سنگ با تسمه بر روی ماشین چاپ، کارگر مرکب‌زن با یک غلتک، مرکب را آهسته روی لوح می مالید. کارگر دیگری به نام کاغذگذار، ورق را با احتیاط روی سنگ می‌گذاشت. چرم گذار با ورقه ای از چرم ضخیم روی کاغذ را می پوشاند. این کار سبب می شد فشار وارد بر تمام سطوح کاغذ، یکسان باشد. دو نفر غلتک‌کش با حرکت غلتک و با یک فشار عمودی، عمل چاپ را انجام می دادند. کاغذ بردار، کاغذ چاپ‌شده را بر می‌داشت و لایه‌گذار، یک لایه میان ورقه های چاپ‌شده می گذاشت تا کاغذهای چاپ شده زودتر خشک شوند. ماشین قادر بود ساعتی ۲۰۰ برگ چاپ کند و با هر سنگ هفتصد برگ چاپ می‌شد. در پایان، سنگ ساب‌ها سنگی را که یک بار از آن استفاده شده بود، از چاپ در می آوردند، آن را گرم می کردند و سپس با یک سمبادة زبر به اندازة کف دست، آنقدر روی سنگ می ساییدند۱ تا نوشته ها کاملاً پاک شود. بعد از آن با اسید رقیق، آن را می شستند تا برای مرحلة بعدی که شامل نوشتن، تیزابکاری و... است آماده باشد(تصویر۲). • دست‌اندر کاران چاپ سنگی به‌طور کلی در یک کارگاه چاپ سنگی معمولاً دو دسته افراد که تعداد آن‌ها به ۱۸ نفر می رسید کار می کردند: ـ افرادی که تهیة مطالب، کشیدن تصاویر و آماده کردن سنگ چاپ را به عهده داشتند، شامل: خطاطان، نقاشان، تهذیب‌کاران، سنگ تراش ها و تیزاب‌کاران؛ ـ افرادی که در فرایند چاپ به فعالیت می پرداختند، مانند استاد چاپ، مرکب زن، کاغذ گذار، چرم ‌گذار, غلتک‌کش، کاغذ بردار، لایی‌گذار، و تعمیرکار. علاوه بر نویسندگان، نقاشان، خطاطان و تذهیب کاران، افراد دیگری در امر چاپ دخیل بودند؛ مانند: ۱) چاپخانه دار، ۲. سفارش‌دهندة کتاب، ۳) ناشر (اهتمام کننده)، ۴) بانی چاپ (به سرمایة ...)، ۵) مصحح چاپ، ۶) مباشر چاپ، ۷) غلط گیر. • دلایل برتری چاپ سنگی بر چاپ سربی ۱) کمتر بودن اشتباه در چاپ سنگی، ۲) هزینة کم و سهولت کار با چاپ سنگی، ۳) استفاده از لوازم و ادوات داخلی (در حالی که چاپخانه های سربی نیاز به ابزار و ادوات وارداتی داشتند)، ۴) رواج خـوشنـویـسی به عـنوان یکی از هنرهای بزرگ ملی ایران و دیگر ممالـک اسـلامی (موردی که بـا رواج چـاپ سـربـی در حال از بین رفتن بود، و از این رو به چاپ سنگی اهمیت بیشتری داده می شد)، ۵) تأکید بر انتشار کتاب های دینی، احادیث، اخبار و ادعیه، و ... که با چاپ سنگی بهتر از کار در می آمد. • چاپ سنگی و دارالفنون در سال ۱۲۶۶ هجری قمری اولین سنگ بنای دارالفنون به همت میرزا تقی خان امیرکبیر گذاشته شد. استادان و معلمان خارجی دارالفنون موظف بودند در زمینة علم و فن خود، کتابی را به فارسی ترجمه کنند که همة این کتاب ها در چاپخانة سنگی دولتی این مدرسه چاپ می شد. چاپخانة سنگی دارالفنون یا «دارالطباعة خاصة علمیة مبارکه طهران» در اواخر سال ۱۲۶۸ قمری تأسیس گردید. این چاپخانه در ابتدا دارای دو دستگاه ماشین چاپ بود که هر دو از هندوستان وارد شده بودند. علاوه بر چاپ کتب درسی، «علیقلی خان مخبرالدوله» در سال ۱۲۹۹ هجری قمری اقدام به انتشار روزنامه ای به نام «دانش» کرد. چاپخانة دارالفنون تا سال ۱۳۲۶ هجری قمری دایر بود و بعد به دلایلی از فعالیت باز ماند. تا حدود سال ۱۳۰۰ هجری قمری بین ۳۰ تا ۴۰ کتاب درسی در این چاپخانه به چاپ رسید. جنس کاغذ کتاب ها نسبتاً نامرغوب و به دلیل محدودیت تیراژ، جلد اغلب آن‌ها از مقوای ضخیم بود تا از آسیب‌پذیری کتاب ها جلوگیری شود. از جمله کتاب های اولیه که در این کتابخانه چاپ شده است می‌توان به «تشریح بدن انسان» تألیف دکتر «پولاک» و «زبدة الحکمة» ترجمة «علیقلی خان حکیم الملک» و «جلاء‌العیون» اشاره کرد. • چاپ سنگی و روزنامه «میرزا صالح شیرازی» چاپ و انتشار روزنامه را در ایران رواج داد. نخستین روزنامة چاپ‌شده در ایران ورقه ای با چاپ سنگی به نام «اخبار و وقایع» بود که در محرم سال ۱۲۵۳ قمری در تهران به طبع رسید. کتاب های چاپ سنگی با نسخه های خطی مشابهت هایی دارند که از جمله می‌توان به تذهیب، تشعیر، جلدبندی نفیس، صفحه‌بندی، جدول‌بندی، صفحة عنوان، کاتب و تاریخ کتابت اشاره کرد. با این همه به سبب محدودیت هایی که در چاپ سنگی وجود دارد تنوع و کثرت تذهیب در آن‌ها کمتر از نسخ خطی است. در کتاب های چاپ سنگی نیز مانند نسخه های خطی، صفحات جدول بندی شده‌اند، به طوری که دو قسمت متن و حاشیه کاملاً از هم مجزا هستند. جدول شامل دو یا چند خط است که نوعی زیبایی و نظم به صفحة کتاب می دهد. حاشیه که شکل ستونی پیدا می کند، جایگاهی برای توضیحات واژه های متن، نقد صاحب نظران، پانوشت، اثری مجزا، یا تعلیقه و شرح بر متن اصلی است. معمولاً نوع خط حاشیه‌ها با خطِ نوشته های متن متفاوت است. نوشتة حاشیه به شکل نقوشی چون ترنج های کوچک، لچک، یا شکل های گیاهی و هندسی است. بیشتر نسخه های چاپ سنگی مانند نسخ خطی، فاقد صفحه‌شمار هستند. نظم اوراق کتاب را با کلمة پاصفحه ای مشخص می کردند و نخستین کلمة سطر اول صفحه دوم را در گوشه چپ پایین صفحه اول می نوشتند که با مطابقت این واژه در هر صفحه، نظم آن مشخص می گردید. بعدها در کتاب های چاپ سنگی، شماره گذاری صفحات نیز مرسوم شد. در کتاب های چاپ سنگی صفحة عنوان نیز وجود ندارد و مشخصات (نام مؤلف، کاتب، تاریخ نگارش، نام مطبعه، تاریخ چاپ، و غیره) در پایان آخرین صفحه ذکر می شده است. کاتبان و تاریخ کتابت نوشته های آن‌ها نیز از عناصر خاص کتب چاپ سنگی است که در پایان متن، زیر عنوان «راقم سطور»، «رقم از»، «کتبه العبد الاقل الجانی» و «حرّر» ... ذکر می شده است. • تصویر در چاپ سنگی تصاویر در چاپ سنگی به صورت گراور است و واژة «رقم» و «راقم» در زیر این تصاویر به مفهوم «نقاشی» و «نقاش» است. نقاشان و مُذهّبان به تناسب موضوع به تذهیب و نقاشی در کتب چاپ سنگی می پرداختند و با الهام از محیط خود و جامعه، صحنه ها و رویدادها را به تصویر می کشیدند و عادات و رسوم مردم زمان خود را معرفی می نمودند، مانند شکل و نحوة پوشاک مردان و زنان، مجالس مهمانی و وعظ، آیین خاکسپاری، و ... به طور کلی نقاشی های کتاب های چاپ سنگی را به سه دسته می‌توان تقسیم بندی کرد: ۱) نقاشی های عامیانه و واقع گرا (زندگی روزمرة مردم و درباریان)، ۲) نقاشی های اسطوره های افسانه ای (وقوع جنگ ها و پیروزی و شکست، جوانمردی)، ۳) نقاشی های مذهبی (مانند زندگانی امامان و مصایبی که بر آن‌ها وارد شده است). یکی از جالب ترین نمونه های چاپ سنگی مصور، چاپی از کتاب خمسة «نظامی» است که در ۶۰۲ صفحه در سال ۱۳۰۱ هجری قمری به چاپ رسیده است. در این کتاب ۱۲ سرلوح در آغاز هر قسمت و پنج مجلس تصویر که بیشتر آن‌ها نقاشی «مصطفی» است آمده که ویژگی ممتازی به این کتاب می بخشد. • موضوع بندی کتاب‌های چاپ سنگی موضوعات اصلی کتاب های چاپ سنگی عبارت‌اند از: مسائل اسلامی نظیر قرآن و اخلاق اسلامی؛ مسائل شیعی نظیر حقوق شیعی، اصول فقه شیعه، ...؛ ادبیات فارسی شامل دیوان ها، تذکره ها، و ...؛ ادبیات عرب، شامل صرف و نحو؛ پزشکی (پزشکی سنتی)؛ تاریخ و جغرافیا؛ زندگی‌نامه ها؛ فلسفه و منطق؛ تصوف و عرفان؛ جنگ. • قطع کتاب‌های چاپ سنگی اندازه و قطع کتاب های چاپ سنگی بسته به اندازة کاغذ هایی بود که برای این منظور در نظر گرفته می شد. به طور کل می‌توان قطع این گونه کتاب ها را بر اساس جدول زیر تقسیم بندی نمود: بازو بندی اندازه (تقریباً :۳۰*۲۰ میلیمتر) بغلی اندازه تقریباً: (۴۰*۶۰ میلیمتر) جانمازی اندازه (تقریباً: ۷۰*۱۲۰ میلیمتر) حمایلی اندازه (تقریباً: ۷۰*۱۲۰ میلیمتر، که در زیر لباس به صورت حمایل آویزان می‌شد) رقعی اندازه (تقریباً: ۱۶۰*۲۲۰ میلیمتر) وزیری کوچک اندازه(تقریباً: ۱۶۰*۲۲۰ میلیمتر) وزیری اندازه (تقریباً: ۱۶۰*۲۴۰ میلیمتر) وزیری بزرگ اندازه (تقریباً: ۲۰۰*۳۰۰ میلیمتر) سلطانی اندازه (تقریباً: ۳۰۰*۴۰۰ میلیمتر) رحلی کوچک اندازه(تقریباً: ۲۵۰*۴۰۰ میلیمتر) رحلی بزرگ اندازه(تقریباً: ۳۵۰*۶۰۰ میلیمتر) رحلی اندازه(تقریباً: ۳۰۰*۵۰۰ میلیمتر) خشتی (طول و عرض کتاب در اندازة مساوی) • چاپ سنگی و کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی نظر به این که کتاب های چاپ سنگی و سربی قدیم، کتاب های دورة انتقال از نسخ خطی به نسخة چاپی محسوب می‌شوند، همواره این کتاب ها به جهت ویژگی و شرایط خاص (نظیر نوع چاپ، خط، تاریخ کتابت) از اهمیت و ارزش والایی در مجموعة کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی برخوردار می باشند. اهتمام و عنایت مسئولان فرهنگی آستان قدس رضوی به این مجموعة گرانسنگ و ارزشمند به عنوان یکی از ذخایر غنی و مکتوب، سبب گردید تا حفظ، نگهداری و حراست این مجموعه بیش از هر زمان دیگر مد نظر قرار گیرد. با تصمیم هیئت مدیرة سازمان، کار جمع آوری، شناسایی و گردآوری این گونه کتاب‌ها در یک مخزن مجزا و مستقل از تمامی واحد های فرهنگی آستان قدس، از سال۱۳۸۳در رأس فعالیت‌‌‌های «ادارة مخطوطات» قرار گرفت و به لطف خداوند کریم این مجموعه در کنار مخزن خطی ایجاد شد تا به عنوان یکی از ارکان ادارة مخطوطات به اساتید، دانش پژوهان و دانشجویان خدمت کند. قطعاً تصمیم در خصوص گردآوری این کتاب ها بر اساس بینش و آینده‌نگری وسیعی بوده است، ولی آنچه می‌توان در یک نگاه کلی به آن پی برد، معیارهای زیر است که راه را برای استقلال و غنای این مجموعه هموار نموده است: ۱) تخصصی‌نمودن مجموعه به منظور استفادة محققان و دانش‌پژوهان؛ ۲) حفاظت و نگهداری فیزیکی با توجه به شرایط خاص این کتاب‌ها (قدمت، نفیس بودن، ...)؛ ۳) کنترل و رعایت استاندارد از نظر رطوبت، گرما، نور که لازمة سلامت و حفاظت این گونه کتب است؛ ۴) امکان مقابله و بررسی کتاب‌ها به منظور تهیة کمبودها و رفع نواقص؛ ۵) ایجاد امکان برای محققانی که تمایل به مقایسه، مقابله، و مطالعة کتاب‌های خطی سنگی دارند. اکنون مخزن کتاب‌های سنگی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی با مجموعه ای بالغ بر ۲۷۰۰۰ نسخه در موضوعات مختلف یکی از بزرگ‌ترین و غنی‌ترین مخازن چاپ سنگی در ایران و بلکه در جهان محسوب می گردد. بسیاری از این کتاب ها توسط بانیان، واقفان و خیّران در دوره های مختلف به کتابخانة مرکزی اهدا گردیده است. تمامی کتاب های موجود در این مخزن در موضوعات دهگانه رده بندی گردیده‌اند. جدول زیر تعداد کتاب های چاپ‌شده در هر موضوع را نشان می دهد. پراکندگی نشان داده‌شده در جدول بیانگر این واقعیت است که عمر کوتاه چاپ سنگی در ایران و بی‌توجهی سیاستگذاران آن دوران در جذب و استقبال از علوم جدید سبب گردید در بعضی موضوعات (بخصوص فلسفه، هنر، و علوم اجتماعی)، چاپ ها بسیار کم و نازل باشد. آمار موجودی کتاب‌های چاپ سنگی در کتابخانة آستان قدس رضوی به تفکیک موضوع موضوع کد رده بندی درصد تعداد مرجع ـ کلیات ۰۰۰ ۲ ۵۲۸ فلسفه ـ روان شناسی ۱۰۰ ۵/ ۳ ۹۲۵ ادیان ۲۰۰ ۶۱ ۱۶۱۲۱ علوم اجتماعی ۳۰۰ ۵/ ۰ ۱۳۲ زبان ۴۰۰ ۷ ۱۸۵۰ علوم خالص ۵۰۰ ۵/ ۱ ۳۹۶ علوم نظری ۶۰۰ ۵/ ۲ ۵۳۸ هنر ۷۰۰ ۱۸ ادبیات ۸۰۰ ۱۴ ۳۸۳۲ تاریخ جغرافیا ۹۰۰ ۸ ۲۱۱۴ تعداد کل ۲۶۴۲۸ تعداد کتاب‌های چاپ سربی قدیم ۱۴۴ نسخه تعداد کتاب‌های درسی قدیم ۱۶۰۰ نسخه • چند نمونه از قدیمی ترین کتاب‌های چاپ سربی قدیم و چاپ سنگی در مخزن چاپ سنگی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی: ▪ عنوان کتاب: جهادیه سربی قدیم (تصویر ۴) ـ مؤلف: میرزا بزرگ سید عیسی بن محمد حسن قائم مقام ـ موضوع: فقه ـ محل چاپ : تبریز ـ تاریخ چاپ: ۱۲۳۴ قمری ـ نسخ ۱۶ سطری دارای ۷۶ صفحه، جلد پارچه ای اندازه ۲۱*۵/ ۱۳ سانتیمتر رقعی ـ واقف: تاج ماه بیگم ـ تاریخ وقف: ۱۲۶۳ ▪ عنوان کتاب: جامع بهادرخانی (تصویر۵) ـ مؤلف: مولوی ابوالقاسم غلامحسین ملا فتح الله جونپوری ـ موضوع: ریاضی، نجوم محل و تاریخ چاپ: کلکته، ۱۲۵۰ قمری ـ خط: نستعلیق ۲۵ سطری، دارای ۷۲۰ صفحه، جلد پارچه ای با عطف و گوشة تیماج، اندازه ۵/ ۱۳*۲۴ سانتیمتر رحلی دارای تصاویر هندسی ـ واقف: حاج سید محمد ـ تاریخ وقف: ۱۳۰۹ قمری ▪ عنوان کتاب: شاهنامه (تصویر ۶) ـ مؤلف: حکیم ابوالقاسم فردوسی ـ موضوع: ادبیات ـ تاریخ چاپ: ۱۳۲۶ قمری ـ محل چاپ: تهران ـ ناشر: چاپخانه آقا سید مرتضی ـ خط: نستعلیق ممتاز، ۶ ستونه ۳۳ سطری دارای مجالس تصویر ـ کاتب: میرزا محمد حسین بحار الکتاب، ۶۸۰ صفحه ـ جلد: تیماج مشکی، اندازه ۴۴*۳۳ سانتیمتر سلطانی ـ واقف: بنیاد مستضعفان، ۱۳۶۷ ▪ عنوان کتاب: قطعات الجواهر در تعلیم خط نسخ (تصویر ۷) ـ مؤلف: عبدالرحمن بن حاجی محمد روشن خان شاکرین ـ موضوع: آموزش خط ـ محل و تاریخ چاپ: کانپور، ۱۲۷۰ قمری ـ خط: مقدمة کتاب به نستعلیق، صفحات به نسخ جلی مختلف السطر ـ جلد: پارچه ای، اندازه ۲۷*۱۸ سانتیمتر وزیری ـ واقف: حاج سید محمد در ۱۳۰۹ قمری ـ نمونه کتاب درسی: در موضوع پزشکی ▪ عنوان کتاب: تشریح بدن الانسان (تصویر ۸) ـ مؤلف: ادوارد یاکوب پولاک ـ موضوع: کالبد شناسی انسان ـ محل و تاریخ چاپ: تهران، دارالفنون، ۱۲۷۰ قمری کتاب شامل یک مقدمه و پنج مقاله در علم تشریح می باشد ـ خط: نستعلیق خوش، ۱۴ سطری، اندازه ۵/ ۱۷*۱۱ سانتیمتر واقعی دارای جداول تشریح و واژه نامه ـ کاتب: عبدالجلیل بن زین العابدین اصفهانی احمد رفیق مسعود بهمن آبادی منابع افشار، ایرج، (۱۳۴۴). سیر کتاب در ایران. تهران: امیر کتاب. بابازاده، مشهد (۱۳۸۱). «چاپ سنگی»، دایرة‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، جلد۱، صفحه ۷۱۱ـ ۷۰۹. بخشی، مرجان (۱۳۸۱). معرفی ۲۰ نوع چاپ از چاپ‌های دستی، پایان‌نامه فوق لیسانس، مرکز آموزش عالی فرهنگیان ثامن الحجج (ع)، مشهد. دانشور، هوشنگ (۱۳۵۶). صنعت چاپ. تهران: سازمان جغرافیایی کشور. مبارکه، سهیلا (۱۳۷۸). مطالعاتی در تاریخ چاپ فن، فرایند، کاربرد. (بی جا): گلشن راز. سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین (۱۳۷۹). دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: فرهنگ معاصر. سلطانی‌فر، صدیقه (۱۳۷۶). فهرست کتب درسی چاپ سنگی موجود در کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. تهران: کتابخانه ملی. صافی، قاسم (۱۳۶۸). از چاپخانه تا کتابخانه. تهران: دانشگاه تهران. میرزا گلپایگانی، حسین (۱۳۷۸). تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران. تهران: گلشن. 

نسخه های چاپ سنگی با نسخه های خطی شباهت هایی دارند که در مقالة حاضر ضمن بیان این شباهت ها دربارة تاریخ چاپ، تاریخچة چاپ سنگی، روش کار در چاپ سنگی، چاپ سنگی در ایران، و دست‌اندرکاران چاپ سنگی بحث می‌شود . معرفی چاپخانه های دولتی و خصوصی چاپ سنگی، تحول دستگاه چاپ‌سنگی، معرفی مجموعه کتاب های چاپ‌سنگی در کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی از جهت آمار و موجودی، نحوة ارائة خدمات و پراکندگی موضوعات مختلف چاپ سنگی، مباحث دیگر مقاله است. • مقدمه تفکر و اندیشه و تمایلات انسان او را بر آن داشت که به ثبت و ضبط وقایع و رویدادها بر روی اشیای مختلف از جمله استخوان، سنگ، چوب، ... بپردازد تا قادر به نگهداری از آن‌ها و پاسخگوی فطرت انسانی مبنی بر جاودان‌ماندن اندیشه ها باشد. بشر از مواد متفاوتی برای ضبط دانش استفاده کرده است. در روند تکاملی ضبط اندیشه عواملی مانند دوام، فراوانی، دردسترس‌بودن، نرمی، سبکی، و کم‌حجم‌بودن مواد همواره مد نظر بوده است. نگارش در سیر تکاملی و تاریخی خود از حکاکی بر روی سنگ آغاز و بتدریج به ضبط بر روی طومار پاپیروس و سپس طومار چرمین و پوستی تغییر شکل داد و در انتها با اختراع کاغذ و پیدایش هنر خوشنویسی و نسخه‌نویسی، تا دوران چاپ به تکامل خود ادامه داد. با پیشرفت صنعت و دانش، به کتاب های بیشتری احساس نیاز شد. اختراع ماشین چاپ پاسخی به این نیاز بود. ابتدا کتاب های چاپی سربی با حروف و وسایل ابتدایی منتشر گردید و سپس به دلیل هزینة بالای آن و پاره ای از مسائل، چاپ سنگی مرسوم گردید. چاپ سنگی نوعی چاپ مسطح بوده که درآن به جای حروف از سنگ مرمر استفاده می شده؛ بدین ترتیب که نوشته یا تصویر را به روی سنگ منتقل می کردند و با استفاده از روش های شیمیایی آن را برجسته می نمودند و سپس این تصویر به کرّات روی کاغذ کپی می شده است. این نوع چاپ با استفاده از روش مختلط فیزیکی و شیمیایی بر اساس دفع متقابل آب و چربی اختراع گردیده. • تاریخچه از قریب به یک قرن پیش کتاب های ذیقیمتی در گنجینه های عمومی و شخصی و اخیراً دانشگاهی نگهداری می‌شوند که به دلیل نوع چاپ خاصی که دارند اصطلاحاً به کتاب های چاپ سنگی مشهورند. ماشین چاپ سنگی در شکل و کار تقریباً مشابه ماشین چاپ سربی بوده است، جز این که در چاپ سنگی به جای حروف، از سنگ مرمر کنده‌کاری‌شده استفاده می شده است. چاپ سنگی اولین بار به وسیلة آلمانی ها در سال ۱۷۹۶ میلادی اختراع گردید. «آلویس زنفلدر» ۱ یک آوازه‌خوان تئاتر آلمانی بود که به علت هزینه های سرسام آور چاپ، برای این‌که بتواند تصنیف هایش را به چاپ برساند به طور تصادفی از طریق کاربرد تیزاب بر روی سنگ های نرم و مسطح و سبک‌وزن کنار رود راین، به روش چاپ سنگی دست یافت. • چاپ سنگی در ایران چاپ سنگی از اروپا به ایران راه یافت و نخستین بار در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار بود که «عباس میرزا نایب‌السلطنه»، «محمد صالح بن حاج محمد باقر خان شیرازی» معروف «به میرزا صالح تبریزی» را به مسکو فرستاد تا دستگاه چاپ سنگی (تصویر ۱) را با خود به ایران آورد. این شخص دستگاه چاپ سنگی را به تبریز آورد و اولین چاپخانة سنگی را در ایران دایر نمود. نخستین چاپ سنگی در تبریز، چاپ قرآن در سال ۱۲۵۰ هجری قمری و کتاب «زاد المعاد» در سال ۱۲۵۱ هجری قمری می باشد. در سال ۱۲۵۹ هجری قمری آقای «عبدالعلی» نامی اسباب چاپ سنگی را با خود به تهران آورد و در همان سال کتاب «تاریخ معجم» و پس از آن «پطر کبیر» را به چاپ رسانید. کتاب «حدیقة‌الشیعه» تألیف «مقدس اردبیلی» یکی دیگر از کتب چاپ سنگی است که در سال ۱۲۶۵ هجری قمری در تهران به چاپ رسیده است. پس از آن چاپ سنگی در مدت کوتاهی در دیگر شهر های ایران رواج یافت، به طوری که به مدت ۵۰ سال، یگانه روش چاپ در ایران محسوب می گردید. تا اواخر دورة قاجاریه هر چه در ایران به چاپ می رسید چاپ سنگی بود. چاپ سربی در اوائل ظهور، به علت دشواری در چیدن حروف فارسی و غلط گیری و همچنین دقت و ممارستی که لازمة چاپ سربی بود، چندان رواجی نیافت، در حالی که هزینة نازل و سهولت کار با چاپ سنگی، این روش را در مدت کوتاهی بر چاپ سربی مسلط کرد. در چاپ سنگی نقاشان و خطاطان و خوشنویسان می‌توانند با مرکب، هنر خود را در سرلوح، ترنج‌اندازی آغاز و انجام کتاب، و همچنین در تصاویر، به حد اعلای نفاست و زیبایی برسانند. • روش کار در چاپ سنگی ابتدا مطالب یا تصاویر مورد نظر با مرکب مخصوص۱ روی کاغذهای مشمع مخصوصی که زرد رنگ بود نوشته می شد. بعد به مدت ۲۴ ساعت در داخل آب نگه داشته می شد و سپس روی سنگ مخصوص که قبلاً ساییده شده و حرارت گرفته و داغ شده بود برگردانیده می شد تا خطوط به روی سنگ انتقال یابند. سپس بر روی سنگ اسید نیتریک ریخته می شد تا محل خالی سنگ (یعنی اطراف نوشته ها) به اندازة یک میلیمتر حل شود و نوشته های روی سنگ به صورت برجسته نمایان گردد. سپس با غلتک، مرکب بر روی سنگ نقش می بست و با فشار یکسان و یکنواخت سنگ بر روی کاغذ، عمل چاپ صورت می گرفت. برای آن که در هنگام چاپ، مرکب چاپ اطراف نوشته ها و خط ها را نگیرد از مخلوطی از آب و اسید و محلول صمغ عربی۲ استفاده می شد. استادکار با قلم، جاهای خوب گرفته‌نشده را اصلاح می کرد و به آن صمغ می زد تا برجسته شود. بعد از محکم کردن سنگ با تسمه بر روی ماشین چاپ، کارگر مرکب‌زن با یک غلتک، مرکب را آهسته روی لوح می مالید. کارگر دیگری به نام کاغذگذار، ورق را با احتیاط روی سنگ می‌گذاشت. چرم گذار با ورقه ای از چرم ضخیم روی کاغذ را می پوشاند. این کار سبب می شد فشار وارد بر تمام سطوح کاغذ، یکسان باشد. دو نفر غلتک‌کش با حرکت غلتک و با یک فشار عمودی، عمل چاپ را انجام می دادند. کاغذ بردار، کاغذ چاپ‌شده را بر می‌داشت و لایه‌گذار، یک لایه میان ورقه های چاپ‌شده می گذاشت تا کاغذهای چاپ شده زودتر خشک شوند. ماشین قادر بود ساعتی ۲۰۰ برگ چاپ کند و با هر سنگ هفتصد برگ چاپ می‌شد. در پایان، سنگ ساب‌ها سنگی را که یک بار از آن استفاده شده بود، از چاپ در می آوردند، آن را گرم می کردند و سپس با یک سمبادة زبر به اندازة کف دست، آنقدر روی سنگ می ساییدند۱ تا نوشته ها کاملاً پاک شود. بعد از آن با اسید رقیق، آن را می شستند تا برای مرحلة بعدی که شامل نوشتن، تیزابکاری و... است آماده باشد(تصویر۲). • دست‌اندر کاران چاپ سنگی به‌طور کلی در یک کارگاه چاپ سنگی معمولاً دو دسته افراد که تعداد آن‌ها به ۱۸ نفر می رسید کار می کردند: ـ افرادی که تهیة مطالب، کشیدن تصاویر و آماده کردن سنگ چاپ را به عهده داشتند، شامل: خطاطان، نقاشان، تهذیب‌کاران، سنگ تراش ها و تیزاب‌کاران؛ ـ افرادی که در فرایند چاپ به فعالیت می پرداختند، مانند استاد چاپ، مرکب زن، کاغذ گذار، چرم ‌گذار, غلتک‌کش، کاغذ بردار، لایی‌گذار، و تعمیرکار. علاوه بر نویسندگان، نقاشان، خطاطان و تذهیب کاران، افراد دیگری در امر چاپ دخیل بودند؛ مانند: ۱) چاپخانه دار، ۲. سفارش‌دهندة کتاب، ۳) ناشر (اهتمام کننده)، ۴) بانی چاپ (به سرمایة ...)، ۵) مصحح چاپ، ۶) مباشر چاپ، ۷) غلط گیر. • دلایل برتری چاپ سنگی بر چاپ سربی ۱) کمتر بودن اشتباه در چاپ سنگی، ۲) هزینة کم و سهولت کار با چاپ سنگی، ۳) استفاده از لوازم و ادوات داخلی (در حالی که چاپخانه های سربی نیاز به ابزار و ادوات وارداتی داشتند)، ۴) رواج خـوشنـویـسی به عـنوان یکی از هنرهای بزرگ ملی ایران و دیگر ممالـک اسـلامی (موردی که بـا رواج چـاپ سـربـی در حال از بین رفتن بود، و از این رو به چاپ سنگی اهمیت بیشتری داده می شد)، ۵) تأکید بر انتشار کتاب های دینی، احادیث، اخبار و ادعیه، و ... که با چاپ سنگی بهتر از کار در می آمد. • چاپ سنگی و دارالفنون در سال ۱۲۶۶ هجری قمری اولین سنگ بنای دارالفنون به همت میرزا تقی خان امیرکبیر گذاشته شد. استادان و معلمان خارجی دارالفنون موظف بودند در زمینة علم و فن خود، کتابی را به فارسی ترجمه کنند که همة این کتاب ها در چاپخانة سنگی دولتی این مدرسه چاپ می شد. چاپخانة سنگی دارالفنون یا «دارالطباعة خاصة علمیة مبارکه طهران» در اواخر سال ۱۲۶۸ قمری تأسیس گردید. این چاپخانه در ابتدا دارای دو دستگاه ماشین چاپ بود که هر دو از هندوستان وارد شده بودند. علاوه بر چاپ کتب درسی، «علیقلی خان مخبرالدوله» در سال ۱۲۹۹ هجری قمری اقدام به انتشار روزنامه ای به نام «دانش» کرد. چاپخانة دارالفنون تا سال ۱۳۲۶ هجری قمری دایر بود و بعد به دلایلی از فعالیت باز ماند. تا حدود سال ۱۳۰۰ هجری قمری بین ۳۰ تا ۴۰ کتاب درسی در این چاپخانه به چاپ رسید. جنس کاغذ کتاب ها نسبتاً نامرغوب و به دلیل محدودیت تیراژ، جلد اغلب آن‌ها از مقوای ضخیم بود تا از آسیب‌پذیری کتاب ها جلوگیری شود. از جمله کتاب های اولیه که در این کتابخانه چاپ شده است می‌توان به «تشریح بدن انسان» تألیف دکتر «پولاک» و «زبدة الحکمة» ترجمة «علیقلی خان حکیم الملک» و «جلاء‌العیون» اشاره کرد. • چاپ سنگی و روزنامه «میرزا صالح شیرازی» چاپ و انتشار روزنامه را در ایران رواج داد. نخستین روزنامة چاپ‌شده در ایران ورقه ای با چاپ سنگی به نام «اخبار و وقایع» بود که در محرم سال ۱۲۵۳ قمری در تهران به طبع رسید. کتاب های چاپ سنگی با نسخه های خطی مشابهت هایی دارند که از جمله می‌توان به تذهیب، تشعیر، جلدبندی نفیس، صفحه‌بندی، جدول‌بندی، صفحة عنوان، کاتب و تاریخ کتابت اشاره کرد. با این همه به سبب محدودیت هایی که در چاپ سنگی وجود دارد تنوع و کثرت تذهیب در آن‌ها کمتر از نسخ خطی است. در کتاب های چاپ سنگی نیز مانند نسخه های خطی، صفحات جدول بندی شده‌اند، به طوری که دو قسمت متن و حاشیه کاملاً از هم مجزا هستند. جدول شامل دو یا چند خط است که نوعی زیبایی و نظم به صفحة کتاب می دهد. حاشیه که شکل ستونی پیدا می کند، جایگاهی برای توضیحات واژه های متن، نقد صاحب نظران، پانوشت، اثری مجزا، یا تعلیقه و شرح بر متن اصلی است. معمولاً نوع خط حاشیه‌ها با خطِ نوشته های متن متفاوت است. نوشتة حاشیه به شکل نقوشی چون ترنج های کوچک، لچک، یا شکل های گیاهی و هندسی است. بیشتر نسخه های چاپ سنگی مانند نسخ خطی، فاقد صفحه‌شمار هستند. نظم اوراق کتاب را با کلمة پاصفحه ای مشخص می کردند و نخستین کلمة سطر اول صفحه دوم را در گوشه چپ پایین صفحه اول می نوشتند که با مطابقت این واژه در هر صفحه، نظم آن مشخص می گردید. بعدها در کتاب های چاپ سنگی، شماره گذاری صفحات نیز مرسوم شد. در کتاب های چاپ سنگی صفحة عنوان نیز وجود ندارد و مشخصات (نام مؤلف، کاتب، تاریخ نگارش، نام مطبعه، تاریخ چاپ، و غیره) در پایان آخرین صفحه ذکر می شده است. کاتبان و تاریخ کتابت نوشته های آن‌ها نیز از عناصر خاص کتب چاپ سنگی است که در پایان متن، زیر عنوان «راقم سطور»، «رقم از»، «کتبه العبد الاقل الجانی» و «حرّر» ... ذکر می شده است. • تصویر در چاپ سنگی تصاویر در چاپ سنگی به صورت گراور است و واژة «رقم» و «راقم» در زیر این تصاویر به مفهوم «نقاشی» و «نقاش» است. نقاشان و مُذهّبان به تناسب موضوع به تذهیب و نقاشی در کتب چاپ سنگی می پرداختند و با الهام از محیط خود و جامعه، صحنه ها و رویدادها را به تصویر می کشیدند و عادات و رسوم مردم زمان خود را معرفی می نمودند، مانند شکل و نحوة پوشاک مردان و زنان، مجالس مهمانی و وعظ، آیین خاکسپاری، و ... به طور کلی نقاشی های کتاب های چاپ سنگی را به سه دسته می‌توان تقسیم بندی کرد: ۱) نقاشی های عامیانه و واقع گرا (زندگی روزمرة مردم و درباریان)، ۲) نقاشی های اسطوره های افسانه ای (وقوع جنگ ها و پیروزی و شکست، جوانمردی)، ۳) نقاشی های مذهبی (مانند زندگانی امامان و مصایبی که بر آن‌ها وارد شده است). یکی از جالب ترین نمونه های چاپ سنگی مصور، چاپی از کتاب خمسة «نظامی» است که در ۶۰۲ صفحه در سال ۱۳۰۱ هجری قمری به چاپ رسیده است. در این کتاب ۱۲ سرلوح در آغاز هر قسمت و پنج مجلس تصویر که بیشتر آن‌ها نقاشی «مصطفی» است آمده که ویژگی ممتازی به این کتاب می بخشد. • موضوع بندی کتاب‌های چاپ سنگی موضوعات اصلی کتاب های چاپ سنگی عبارت‌اند از: مسائل اسلامی نظیر قرآن و اخلاق اسلامی؛ مسائل شیعی نظیر حقوق شیعی، اصول فقه شیعه، ...؛ ادبیات فارسی شامل دیوان ها، تذکره ها، و ...؛ ادبیات عرب، شامل صرف و نحو؛ پزشکی (پزشکی سنتی)؛ تاریخ و جغرافیا؛ زندگی‌نامه ها؛ فلسفه و منطق؛ تصوف و عرفان؛ جنگ. • قطع کتاب‌های چاپ سنگی اندازه و قطع کتاب های چاپ سنگی بسته به اندازة کاغذ هایی بود که برای این منظور در نظر گرفته می شد. به طور کل می‌توان قطع این گونه کتاب ها را بر اساس جدول زیر تقسیم بندی نمود: بازو بندی اندازه (تقریباً :۳۰*۲۰ میلیمتر) بغلی اندازه تقریباً: (۴۰*۶۰ میلیمتر) جانمازی اندازه (تقریباً: ۷۰*۱۲۰ میلیمتر) حمایلی اندازه (تقریباً: ۷۰*۱۲۰ میلیمتر، که در زیر لباس به صورت حمایل آویزان می‌شد) رقعی اندازه (تقریباً: ۱۶۰*۲۲۰ میلیمتر) وزیری کوچک اندازه(تقریباً: ۱۶۰*۲۲۰ میلیمتر) وزیری اندازه (تقریباً: ۱۶۰*۲۴۰ میلیمتر) وزیری بزرگ اندازه (تقریباً: ۲۰۰*۳۰۰ میلیمتر) سلطانی اندازه (تقریباً: ۳۰۰*۴۰۰ میلیمتر) رحلی کوچک اندازه(تقریباً: ۲۵۰*۴۰۰ میلیمتر) رحلی بزرگ اندازه(تقریباً: ۳۵۰*۶۰۰ میلیمتر) رحلی اندازه(تقریباً: ۳۰۰*۵۰۰ میلیمتر) خشتی (طول و عرض کتاب در اندازة مساوی) • چاپ سنگی و کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی نظر به این که کتاب های چاپ سنگی و سربی قدیم، کتاب های دورة انتقال از نسخ خطی به نسخة چاپی محسوب می‌شوند، همواره این کتاب ها به جهت ویژگی و شرایط خاص (نظیر نوع چاپ، خط، تاریخ کتابت) از اهمیت و ارزش والایی در مجموعة کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی برخوردار می باشند. اهتمام و عنایت مسئولان فرهنگی آستان قدس رضوی به این مجموعة گرانسنگ و ارزشمند به عنوان یکی از ذخایر غنی و مکتوب، سبب گردید تا حفظ، نگهداری و حراست این مجموعه بیش از هر زمان دیگر مد نظر قرار گیرد. با تصمیم هیئت مدیرة سازمان، کار جمع آوری، شناسایی و گردآوری این گونه کتاب‌ها در یک مخزن مجزا و مستقل از تمامی واحد های فرهنگی آستان قدس، از سال۱۳۸۳در رأس فعالیت‌‌‌های «ادارة مخطوطات» قرار گرفت و به لطف خداوند کریم این مجموعه در کنار مخزن خطی ایجاد شد تا به عنوان یکی از ارکان ادارة مخطوطات به اساتید، دانش پژوهان و دانشجویان خدمت کند. قطعاً تصمیم در خصوص گردآوری این کتاب ها بر اساس بینش و آینده‌نگری وسیعی بوده است، ولی آنچه می‌توان در یک نگاه کلی به آن پی برد، معیارهای زیر است که راه را برای استقلال و غنای این مجموعه هموار نموده است: ۱) تخصصی‌نمودن مجموعه به منظور استفادة محققان و دانش‌پژوهان؛ ۲) حفاظت و نگهداری فیزیکی با توجه به شرایط خاص این کتاب‌ها (قدمت، نفیس بودن، ...)؛ ۳) کنترل و رعایت استاندارد از نظر رطوبت، گرما، نور که لازمة سلامت و حفاظت این گونه کتب است؛ ۴) امکان مقابله و بررسی کتاب‌ها به منظور تهیة کمبودها و رفع نواقص؛ ۵) ایجاد امکان برای محققانی که تمایل به مقایسه، مقابله، و مطالعة کتاب‌های خطی سنگی دارند. اکنون مخزن کتاب‌های سنگی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی با مجموعه ای بالغ بر ۲۷۰۰۰ نسخه در موضوعات مختلف یکی از بزرگ‌ترین و غنی‌ترین مخازن چاپ سنگی در ایران و بلکه در جهان محسوب می گردد. بسیاری از این کتاب ها توسط بانیان، واقفان و خیّران در دوره های مختلف به کتابخانة مرکزی اهدا گردیده است. تمامی کتاب های موجود در این مخزن در موضوعات دهگانه رده بندی گردیده‌اند. جدول زیر تعداد کتاب های چاپ‌شده در هر موضوع را نشان می دهد. پراکندگی نشان داده‌شده در جدول بیانگر این واقعیت است که عمر کوتاه چاپ سنگی در ایران و بی‌توجهی سیاستگذاران آن دوران در جذب و استقبال از علوم جدید سبب گردید در بعضی موضوعات (بخصوص فلسفه، هنر، و علوم اجتماعی)، چاپ ها بسیار کم و نازل باشد. آمار موجودی کتاب‌های چاپ سنگی در کتابخانة آستان قدس رضوی به تفکیک موضوع موضوع کد رده بندی درصد تعداد مرجع ـ کلیات ۰۰۰ ۲ ۵۲۸ فلسفه ـ روان شناسی ۱۰۰ ۵/ ۳ ۹۲۵ ادیان ۲۰۰ ۶۱ ۱۶۱۲۱ علوم اجتماعی ۳۰۰ ۵/ ۰ ۱۳۲ زبان ۴۰۰ ۷ ۱۸۵۰ علوم خالص ۵۰۰ ۵/ ۱ ۳۹۶ علوم نظری ۶۰۰ ۵/ ۲ ۵۳۸ هنر ۷۰۰ ۱۸ ادبیات ۸۰۰ ۱۴ ۳۸۳۲ تاریخ جغرافیا ۹۰۰ ۸ ۲۱۱۴ تعداد کل ۲۶۴۲۸ تعداد کتاب‌های چاپ سربی قدیم ۱۴۴ نسخه تعداد کتاب‌های درسی قدیم ۱۶۰۰ نسخه • چند نمونه از قدیمی ترین کتاب‌های چاپ سربی قدیم و چاپ سنگی در مخزن چاپ سنگی کتابخانة مرکزی آستان قدس رضوی: ▪ عنوان کتاب: جهادیه سربی قدیم (تصویر ۴) ـ مؤلف: میرزا بزرگ سید عیسی بن محمد حسن قائم مقام ـ موضوع: فقه ـ محل چاپ : تبریز ـ تاریخ چاپ: ۱۲۳۴ قمری ـ نسخ ۱۶ سطری دارای ۷۶ صفحه، جلد پارچه ای اندازه ۲۱*۵/ ۱۳ سانتیمتر رقعی ـ واقف: تاج ماه بیگم ـ تاریخ وقف: ۱۲۶۳ ▪ عنوان کتاب: جامع بهادرخانی (تصویر۵) ـ مؤلف: مولوی ابوالقاسم غلامحسین ملا فتح الله جونپوری ـ موضوع: ریاضی، نجوم محل و تاریخ چاپ: کلکته، ۱۲۵۰ قمری ـ خط: نستعلیق ۲۵ سطری، دارای ۷۲۰ صفحه، جلد پارچه ای با عطف و گوشة تیماج، اندازه ۵/ ۱۳*۲۴ سانتیمتر رحلی دارای تصاویر هندسی ـ واقف: حاج سید محمد ـ تاریخ وقف: ۱۳۰۹ قمری ▪ عنوان کتاب: شاهنامه (تصویر ۶) ـ مؤلف: حکیم ابوالقاسم فردوسی ـ موضوع: ادبیات ـ تاریخ چاپ: ۱۳۲۶ قمری ـ محل چاپ: تهران ـ ناشر: چاپخانه آقا سید مرتضی ـ خط: نستعلیق ممتاز، ۶ ستونه ۳۳ سطری دارای مجالس تصویر ـ کاتب: میرزا محمد حسین بحار الکتاب، ۶۸۰ صفحه ـ جلد: تیماج مشکی، اندازه ۴۴*۳۳ سانتیمتر سلطانی ـ واقف: بنیاد مستضعفان، ۱۳۶۷ ▪ عنوان کتاب: قطعات الجواهر در تعلیم خط نسخ (تصویر ۷) ـ مؤلف: عبدالرحمن بن حاجی محمد روشن خان شاکرین ـ موضوع: آموزش خط ـ محل و تاریخ چاپ: کانپور، ۱۲۷۰ قمری ـ خط: مقدمة کتاب به نستعلیق، صفحات به نسخ جلی مختلف السطر ـ جلد: پارچه ای، اندازه ۲۷*۱۸ سانتیمتر وزیری ـ واقف: حاج سید محمد در ۱۳۰۹ قمری ـ نمونه کتاب درسی: در موضوع پزشکی ▪ عنوان کتاب: تشریح بدن الانسان (تصویر ۸) ـ مؤلف: ادوارد یاکوب پولاک ـ موضوع: کالبد شناسی انسان ـ محل و تاریخ چاپ: تهران، دارالفنون، ۱۲۷۰ قمری کتاب شامل یک مقدمه و پنج مقاله در علم تشریح می باشد ـ خط: نستعلیق خوش، ۱۴ سطری، اندازه ۵/ ۱۷*۱۱ سانتیمتر واقعی دارای جداول تشریح و واژه نامه ـ کاتب: عبدالجلیل بن زین العابدین اصفهانی احمد رفیق مسعود بهمن آبادی منابع افشار، ایرج، (۱۳۴۴). سیر کتاب در ایران. تهران: امیر کتاب. بابازاده، مشهد (۱۳۸۱). «چاپ سنگی»، دایرة‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، جلد۱، صفحه ۷۱۱ـ ۷۰۹. بخشی، مرجان (۱۳۸۱). معرفی ۲۰ نوع چاپ از چاپ‌های دستی، پایان‌نامه فوق لیسانس، مرکز آموزش عالی فرهنگیان ثامن الحجج (ع)، مشهد. دانشور، هوشنگ (۱۳۵۶). صنعت چاپ. تهران: سازمان جغرافیایی کشور. مبارکه، سهیلا (۱۳۷۸). مطالعاتی در تاریخ چاپ فن، فرایند، کاربرد. (بی جا): گلشن راز. سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین (۱۳۷۹). دانشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: فرهنگ معاصر. سلطانی‌فر، صدیقه (۱۳۷۶). فهرست کتب درسی چاپ سنگی موجود در کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. تهران: کتابخانه ملی. صافی، قاسم (۱۳۶۸). از چاپخانه تا کتابخانه. تهران: دانشگاه تهران. میرزا گلپایگانی، حسین (۱۳۷۸). تاریخ چاپ و چاپخانه در ایران. تهران: گلشن.  

 چاپ سربي. اين نوع چاپ كه به آن چاپ حروفي و چاپ برجسته نيز مي‌گويند، از كنار هم نهادن حروف سربي و منعكس ساختن آن بر كاغذ به‌وجود مي‌آيد. در آغاز ورود فن چاپ به ايران، چاپ سربي را، به اعتبار واژه لاتيني آن، تيپوگرافي[1]  مي‌ناميدند. در كتاب معرفه‌البدايع في‌الفنون و الصنايع چاپ 1324 ق. تيپوگرافي چنين توصيف شده است: "حروفات چاپ را تيپ ناميده و چون عمل چاپ حكم كتابت را دارد لهذا چاپخانه را ]محل [تيپوگرافي (يعني با تيپ نوشتن) و كارگران را تيپوگراف مي‌نامند يعني حروف‌چين..." (:4 375-376). نخستين گام اساسي در پيشرفت فن چاپ، اختراع چاپ با حروف  متحرك فلزي بود كه گوتنبرگ آلماني در سال 1450 م.، صنعت چاپ را از شكل متداول چوبي به‌صورت سربي درآورد. "نخستين كتاب عربي كه در جهان چاپ شد قانون ابن‌ماسويه، پزشك معروف ايراني، در 876 ق./ 1471 م. و كليات ابن‌سينا در 889 ق./ 1484 م. در شهر ونيز ايتاليا بوده است. نخستين متن فارسي چاپ‌شده در جهان، كتاب مقدس تورات است كه به چهار زبان و به خط عبري در سال 953 ق. در استانبول انجام شد. اولين كتابي كه به خط فارسي در جهان منتشر گرديد كتاب سيرت مسيح است كه در سال 1094 ق./ 1639 م. در شهر ليدن هلند طبع شده است (:8 23). ظاهراً قديمي‌ترين كتاب‌هايي كه به زبان فارسي در جهان به طبع رسيده دو كتاب به نام‌هاي داستان مسيح و داستان سن پيدرو است كه هر دو با ترجمه لاتيني در 1094 ق./ 1639 م. در شهر ليدن طبع شده است (26:1).

در اواسط قرن 11 ق.، در عهد صفويه، گروهي از بازرگانان ايراني، كه از ارامنه اصفهان و ساكن آمستردام بودند، ابتدا حروف زبان ارمني را تهيه و سپس چاپخانه‌اي را خريداري و وارد جلفاي اصفهان كردند. در سفرنامه تاورنيه آمده است كه يكي از ارامنه جلفا كه يعقوب ژان نام داشت و نجّار بود در 1051 ق./1641 م. چاپخانه‌اي از اروپا خريداري و وارد جلفا كرد كه بعضي از دعاها و رسائل و اوراد مذهبي با اين دستگاه به‌چاپ رسيده است. پيش از ورود اين مطبعه، كتابي در جلفاي اصفهان با عنوان حيات اجداد روحاني[2] توسط خاچاطور، خليفه وقت ارامنه در كليساي وانك جلفاي اصفهان، به‌چاپ رسيده است.

نخستين مطبعه سربي در ايران كه اقدام به چاپ كتاب با حروف الفباي فارسي و عربي كرد به‌دستور عباس ميرزا نايب‌السلطنه و به همّت ميرزا زين‌العابدين تبريزي در تبريز داير شد. رساله جهاديه تأليف ميرزا نايب‌السلطنه عيسي قائم‌مقام به‌عنوان نخستين كتاب چاپ سربي، در سال 1233ق. به استادي محمدعلي بن حاجي محمدحسين آشتياني از شاگردان ميرزا زين‌العابدين در مطبعه تبريز به‌چاپ رسيده است.

رساله ديگري به نام فتح‌نامه تأليف ميرزا ابوالقاسم قائم مقام ثاني (فرزند قائم مقام اول) در همان سال، در مطبعه سربي تبريز به چاپ رسيد. اين رساله درباره شرح فتوحات عباس ميرزا و عهدنامه گلستان (16 ذيقعده 1228 ق./ 12 اكتبر 1813 م.) است.

هوتم شيندلر كه در سال 1879م. مأمور شد ميان تهران و مشهد ارتباط تلگرافي برقرار كند، نسبت به ساير مسائل نيز توجه خاصي داشت؛ از جمله، كتابي درباره مطبعه‌هاي ايران و كتب چاپ‌شده در فاصله سال‌هاي 1233 تا 1260 ق. نوشته كه در بخش تيپوگرافي آن مي‌گويد كه در سال 1233 ق. شخصي به نام زين‌العابدين تبريزي تحت حمايت عباس ميرزا نايب‌السلطنه مطبعه كوچكي را راه‌اندازي كرد. كتابي به نام فتح‌نامه در آن چاپ شد، و اين كتاب نخستين كتابي بود كه در ايران به حروف عربي طبع مي‌شد. مجتبي مينوي مي‌گويد: "نمي‌دانم كه رساله جهاديه همان فتح‌نامه است يا كتاب ديگري مي‌باشد" (:7 317).

در سال 1240 ق. ميرزا زين‌العابدين، كه در كار خود خبره و شهره بود، به امر فتحعلي شاه به تهران فراخوانده شد تا، به‌كمك منوچهر خان معتمدالدوله، اولين چاپخانه سربي دارالخلافه طهران را راه‌اندازي كند. در انتهاي كتاب مآثرالسلطانيه چاپ سربي سال 1241 ق. اشاره به ميرزا زين‌العابدين شده است كه در دارالخلافه طهران مشغول انطباع بوده است. نخستين كتابي كه در مطبعه طهران به طبع رسيد حياه‌القلوب محمد باقر مجلسي در سال 1240 ق. /1824 م بود.

اصفهان، بعد از تبريز و طهران، سومين شهري بود كه در زمان حكومت منوچهرخان معتمدالدوله صاحب مطبعه سربي شد. بر طبق كتب موجود، اولين كتابي كه در اصفهان چاپ سربي شده رساله حسينيه ترجمه ملاّ ابراهيم گرگين استرآبادي به سال 1246 ق. بوده است.

فعاليت چاپخانه‌هاي تبريز، طهران، و اصفهان كه با اولين كتاب چاپي در سال 1233 ق. در دارالسلطنه تبريز شروع شده بود، با طبع آخرين كتب چاپي سال 1269 ق. چون طوفان‌البكا از محمد ابراهيم‌بن محمد باقر جوهري در دارالخلافه طهران به پايان رسيد. پس از آن، كتاب‌هاي چاپ سربي جاي خود را به كتاب‌هاي چاپ سنگي* سپرد. از مهم‌ترين عوامل توقف چاپ سربي مي‌توان علاقه و توجه مردم ايران را به هنر خوشنويسي و خطاطي دانست. ادوارد ياكوب پولاك، معلم طب دارالفنون، كه پس از مرگ كلوكه در سال 1272 ق. طبيب مخصوص شاه شده بود در سفرنامه خود مي‌گويد: "مطبعه يا باسمه در آغاز اين قرن توسط عباس ميرزا نايب‌السلطنه به تبريز وارد شد؛ منتها حروف مطبعه به مذاق ايراني‌ها خوش نمي‌آيد، زيرا اين حروف در خط مستقيم قرار نمي‌گيرند و گاه بالا و گاه پايين خط مستقيم واقع مي‌شوند. به همين دليل هم هست كه يك انجيل فارسي كه به‌صورت عالي در اروپا به طبع رسيده است نظرشان را نمي‌گيرد و آن را نازيبا مي‌شمارند. به همين دليل، كتب اندكي به اين صورت طبع شده ولي ليتوگرافي يا چاپ سنگي در عوض نضج بيشتري گرفت" (193:2).

از عوامل ديگر توقف چاپ سربي، مي‌توان دشواري كار، بروز اغلاط فراوان چاپي، خراب شدن دستگاه‌ها، و عدم امكان تعمير آنها را ذكر كرد و اينكه حروف سربي را مي‌بايست از فرنگ مي‌خريدند و احتياج به ارز خارجي داشت، ولي سنگ مرمر، كه در چاپ سنگي مصرف داشت، از ايران تهيه مي‌شد.

پس از برچيده شدن چاپخانه‌هاي سربي و رواج چاپ سنگي، 22 سال طول كشيد تا بار ديگر چاپ سربي در ايران رواج يافت. در سال 1290 ق.، ناصرالدين شاه، در سفر خود به فرنگ، از استانبول يك دستگاه چاپ سربي با حروف عربي و لاتيني خريد و راهي طهران كرد.  ولي "در طهران اهمال شده و در بوته تعويق ماند" (:3 14). و "تا بازگشت ناصرالدين شاه از سفر اول اروپا، كسي درصدد احياي صنعت چاپ سربي برنيامد. چاپخانه سربي جديد عهد ناصري را هم كه براي چاپ روزنامه ايران آورده بودند به‌زودي شكست و از كار افتاد ..." (:6 210). چاپخانه سربي ديگري در حدود سال 1296 ق. در طهران داير و پس از مدتي تعطيل شد و آخرين بار در حدود سال 1314 ق. چاپخانه سربي در تهران تأسيس گرديد و دنباله آن تا امروز ادامه يافت (209:5).

به‌طور كلي، نظر مورخان آن است كه دستگاه‌ها عمدتاً خراب بوده و اطلاع مشخصي از آنچه در همين دوره به چاپ سربي منتشر شده باشد ارائه نشده است، حال آنكه ارائه نمونه‌اي از كتب چاپي موجود، بعضي از اين اطلاعات را نشان مي‌دهد؛ از جمله كتب چاپ سربي عبارتند از :روزنامه سفر فرنگستان ناصرالدين شاه، چاپ 1291 ق. در دارالطباعه دولتي طهران؛ كتاب الفاظ متشابهه متداوله در زبان فرانسه محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، چاپ 1300 ق. در دارالطباعه خاصه همايوني؛ كتاب مقالات علمي و سياسي محمد نصير فرصت شيرازي، چاپ 1305 ق. در مطبعه خورشيد طهران؛ و كتاب تفاحيه اثر ارسطو ترجمه بابا افضل كاشاني، چاپ 1311 ق. كه در مطبعه خورشيد به چاپ سربي در آمده است. بدين ترتيب، تاريخ كتاب‌هاي چاپ سربي نشان مي‌دهد كه قبل از تاريخ 1314 ق.، دستگاه‌هاي ماشين چاپ سربي دولتي و غيردولتي پيش از فعال شدن و استمرار كار چاپ مشغول فعاليت و طبع كتب بوده‌اند.

مآخذ :)1 افشار، ايرج. "كتاب‌هاي چاپ قديم در ايران و چاپ كتاب‌هاي فارسي در جهان". هنر و مردم، 49 (آبان 1345): 26؛ 2) پولاك، ادوارد ياكوب. ايران و ايرانيان. ترجمه كيكاوس جهانداري. تهران: خوارزمي، 1368؛ )3 "چاپخانه و روزنامه در ايران". كاوه. دوره دوم، 5 (28 آذر 1290): 14؛ )4 دوشوز، لسون. "معرفه‌البدايع في الفنون و الصنايع". ترجمه عيسي طبيب. تهران: مطبعه شاهنشاهي، 1324؛ 5) محبوبي اردكاني، حسين. تاريخ مؤسسات تمدني جديد در ايران. تهران: انجمن دانشجويان دانشگاه تهران، 1354؛ 6) محيط طباطبايي، محمد. "اول چاپ سربي و سپس سنگي". راهنماي كتاب. س. نوزدهم، 1-3 (فروردين ـ خرداد 1355): 208-210؛ 7) مينوي، مجتبي. "اولين كاروان معرفت". يغما. س. هشتم، 8 (1332): 317؛ 8) نفيسي، سعيد. "صنعت چاپ مصور در ايران". پيام نو. دوره دوم، 5 (فروردين 1325): .23

اين کتاب در سال 1389 توسط اسدالله جعفري و توسط
تهران : علمي و فرهنگي به زيور طبع آراسته شد